­ՆԱ­ԽԱ­ԲԱՆ COVID-19-ի ճգ­նա­ժա­մը կոր­ծա­նա­րար հետ­ևանք­ներ ու­նե­ցավ ամ­բողջ աշ­խար­հի մարդ­կային կյան­քե­րի, տն­տե­սու­թյուն­նե­րի և ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գե­րի հա­մար: Հա­մա­վա­րա­կի տա­րա­ծու­մը հա­մըն­կավ նաև ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյուն­նե­րի հա­մար ա­ռանձ­նա­հա­տուկ ծանր շր­ջա­նի հետ: Մոտ եր­կու տաս­նա­մյա­կի ըն­թաց­քում ա­ռա­ջին ան­գամ պե­տու­թյուն­նե­րի մեծ մա­սը (92 պե­տու­թյուն` ‹‹­Ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան բազ­մա­ զա­նու­թյուն›› զե­կույ­ցի 2020թ. տվյալ­նե­րի հա­մա­ձայն1), բնո­րոշ­վում են որ­պես ավ­տո­րի­տար պե­տու­թյուն­ներ: Ավ­տո­րի­տա­րիզ­մի այդ ‹‹եր­րորդ ա­լիքն›› ը­նդ­գր­կեց նույ­նիսկ այն տա­րածք­նե­րը, ո­րոնք տևա­կան ժա­մա­ նա­կա­հատ­ված հա­մար­վում է­ին ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան ամ­րոց­ներ: Ներ­կա­յումս COVID-19-ի ճգ­նա­ժա­մը նոր հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ է ստեղ­ծել ա­պա­գա ‹‹ավ­տո­րի­տար ա­ռաջ­նորդ­նե­րի›› հա­մար՝ ա­վե­լի ամ­րապն­դե­լու ի­րենց իշ­խա­նու­թյու­նը պե­տա­կան կա­ռույց­նե­րում և խարխ­լե­լու մար­դու ի­րա­վունք­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյան գոր­ծըն­թա­ցը: Այս դժ­վա­րին ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում ա­ռանձ­նա­հա­տուկ կար­ևոր է, որ պե­տա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը, կու­սակ­ ցու­թյուն­նե­րը և թեկ­նա­ծու­նե­րը, քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հա­սա­րա­կու­թյունն ու մի­ջազ­գային հա­մայն­քը մի­ա­վո­րեն ի­րենց ջան­քե­րը՝ ի­նչ­պես քա­ղա­քա­ցի­նե­րի ա­ռող­ջու­թյու­նը, այն­պես էլ ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյուն­նե­րի ‹‹ա­ռող­ջու­ թյու­նը›› պաշտ­պա­նե­լու նպա­տա­կով: Ը­նտ­րու­թյուն­նե­րը կազ­մում են այդ գոր­ծըն­թա­ցի ա­ռանց­քային տարր, քան­զի դրանք ամ­րապն­դում են ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան ի­նս­տի­տուտ­նե­րը և ի­րա­վուն­քի գե­րա­կա­յու­թյու­նը: Այդ­պի­սի ճգ­նա­ժա­մե­րի ըն­թաց­քում ը­նտ­րու­թյուն­նե­րի շա­հար­կու­մը կամ ոչ պատ­շաճ ան­ցկա­ցու­մը կա­րող են հան­գեց­նել հիմ ­ն ա­րար ա­զա­տու­թյուն­նե­րի տևա­կան խախտ­մա­նը, իշ­խա­նու­թյան կենտ­րո­նաց­մա­նը և կո­ ռուպ­ցի­ային: Ճգ­նա­ժա­մի պայ­ման­նե­րում ը­նտ­րա­կան գոր­ծըն­թա­ցում ներգ­րավ­ված ան­ձինք պետք է գոր­ծեն վճ­ռա­կան և թա­փան­ցիկ կեր­պով՝ մի­ա­ժա­մա­նակ հաշ­վի առ­նե­լով հե­տա­գա հնա­րա­վոր զար­գա­ցում ­ն ե­րը: Ե­թե նրանք հա­պա­ղեն, ա­պա հնա­րա­վոր է ար­դեն ո­ւ շ լի­նի նվա­զեց­նել ի­նչ­պես հան­րային ա­ռող­ջու­թյան, այն­պես էլ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան ի­րա­վունք­նե­րի հետ կապ­ված ռիս­կե­րը՝ հե­տաձգ­ված կամ ոչ պատ­շաճ կազ­մա­կերպ­ված ը­նտ­րու­թյուն­նե­րի պատ­ճա­ռով: Ընտ­րա­կան հա­մա­կար­գե­րի մի­ջազ­գային հա­սա­տու­թյու­նը (IFES)՝ որ­պես ամ­բողջ աշ­խար­հում ը­նտ­րու­ թյուն­նե­րի կա­ռա­վար­ման մար­մին­նե­րի հու­սա­լի գոր­ծըն­կեր, տրա­մադ­րում է ճշգ­րիտ տե­ղե­կատ­վու­թյուն և ո­րո­շում ­ն ե­րի կա­յա­ցումն ո­ւ ղ­ղոր­դող ա­ռողջ տեխ­նի­կա­կան խորհր­դատ­վու­թյուն: Դրա նպա­տակն է ա­ջակ­ցել ան­վտանգ և ար­ժա­նա­հա­վատ ը­նտ­րու­թյուն­նե­րի կազ­մա­կերպ­մա­նը: Հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան ո­լոր­ տի փոր­ձա­գետ­նե­րի հետ խորհր­դատ­վու­թյան և հա­մա­տեղ աշ­խա­տան­քի ար­դյուն­քում ձևա­վոր­ված սույն փաս­տա­թուղ­թը նոր մար­տահ­րա­վեր­նե­րին հար­մար­վե­լու և գոր­ծըն­կեր­նե­րի հետ ա­ճե­լու մեր շա­րու­նա­կա­ կան ջան­քե­րի ար­դյունքն է: Մի­ա­սին, ի­նչ­պես միշտ, մենք կշա­րու­նա­կենք հաղ­թա­հա­րել խո­չըն­դոտ­նե­րը և կա­ռու­ցել ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյուն­ներ, ո­րոնք նպաս­տա­վոր կլի­նեն բո­լո­րի հա­մար: Էն­թո­նի Ն. Բեն­բը­րի IFES- ի նա­խա­գահ և գլ­խա­վոր գոր­ծա­դիր տնօ­րեն­ 1 Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). Retrieved from https://www.v-dem.net/media/filer_public/f0/5d/f05d46d8-626f-4b208e4e-53d4b134bfcb/democracy_report_2020_low.pdf -1-