7/17/2020 Ákvarðanir 2012 Í bréfum, sem Hæstiréttur sendi yfirkjörstjórnum 19. júlí 2012 til að gefa þeim kost á að gera athugasemdir vegna kærunnar, var óskað eftir því að veittar yrðu upplýsingar um þann fjölda kjósenda, sem hafi greitt atkvæði á kjörfundi við forsetakosningarnar samkvæmt reglum 86. gr. laga nr. 24/2000 og hvort einhver þeirra hafi andmælt því að maður úr kjörstjórn veitti sér aðstoð við atkvæðagreiðsluna. Einnig hvort einhver kjósandi hafi greitt atkvæði með atbeina manns, sem ekki hafi átt sæti í kjörstjórn, og hvort einhver á kjörskrá hafi yfirgefið kjörstað án þess að greiða atkvæði sökum þess að hann hafi ekki viljað þiggja aðstoð kjörstjórnarmanns. Samkvæmt svörum yfirkjörstjórnanna við þessum spurningum greiddu samtals 173 kjósendur á landinu öllu atkvæði með aðstoð kjörstjórnarmanns, þar af tveir að undangengnum mótmælum gegn þeirri tilhögun. Einn kjósandi hafi fengið að njóta aðstoðar manns, sem fylgdi kjósandanum á kjörstað og átti ekki sæti í kjörstjórn, og einn kjósandi hafi horfið af kjörstað án þess að greiða atkvæði eftir að hafnað hafi verið ósk hans um að fá aðstoð frá manni, sem ekki sat í kjörstjórn. Kærendunum var gefinn kostur á að tjá sig um fram komnar athugasemdir, sem þau neyttu með bréfi 24. júlí 2012. Í því gera þau bæði almennar athugasemdir, sem lúta að tölfræðiupplýsingum, og athugasemdir við einstakar umsagnir. III Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. stjórnarskrárinnar skal forseti Íslands kjörinn beinum og leynilegum kosningum af þeim, sem hafa kosningarrétt til Alþingis, en eftir 1. mgr. 33. gr. hennar njóta þess réttar allir íslenskir ríkisborgarar, sem eru orðnir 18 ára á kjördegi og eiga lögheimili hér á landi nema undantekningar frá skilyrðinu um það síðastnefnda hafi verið ákveðnar í kosningalögum. Af 2. mgr. og 3. mgr. 6. gr. laga nr. 36/1945, sbr. 1. mgr. 81. gr., 82. gr., 84. gr., 85. gr. og 87. gr. laga nr. 24/2000, leiðir að leynileg kosning forseta á kjörfundi er einkum tryggð með því að kjósandi greiði atkvæði í kjörklefa, þar sem hann megi einn vera, hann geri þetta með því að setja með ritblýi kross á kjörseðil framan við nafn frambjóðandans, sem hann kjósi, og megi engin önnur merki færa á kjörseðilinn, hann brjóti saman seðilinn áður en hann haldi út úr kjörklefa, leggi síðan seðilinn í kjörkassa og gæti að því að enginn geti séð hvernig hann greiddi atkvæði, en verði misbrestur á því verði kjörseðill ónýtur. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 36/1945, sbr. d. og e. liði 125. gr. laga nr. 24/2000, varðar það refsingu að kjósandi sýni af ásetningi hvernig hann kýs eða hefur kosið, svo og að maður njósni um hvernig kjósandi verji atkvæði sínu. Blindum mönnum, sem numið geta blindraletur, er með úrræðum samkvæmt 2. mgr. 81. gr. laga nr. 24/2000 gert fært að greiða atkvæði leynilega á sama hátt og þeir, sem hafa næga sjón. Að því frágengnu er ljóst að kæmi ekki annað til yrðu þeir, sem skortir annars sjón eða líkamsmátt til að greiða atkvæði eins og að framan er lýst, í raun útilokaðir frá því að neyta kosningarréttar við forsetakosningar. Hjá slíkri skerðingu réttinda verður ekki komist nema vikið sé með lögum frá ítrustu skilyrðum um leynilegar kosningar gagnvart þeim kjósendum, sem þess þurfa með. Svo að slíkt frávik verði ekki meira en nauðsyn ber til er ekki önnur leið tæk en sú að kjósanda, sem á því þarf að halda, sé tryggð aðstoð manns, sem bundinn sé þagnarskyldu, sá maður taki á kjörfundi við fyrirmælum kjósandans um hvernig atkvæði hans skuli varið og leggi svo til sína hönd til að framfylgja þeim, en í öðrum atriðum verði farið eftir almennum reglum til að tryggja leynd kosningar. Þetta hlutverk verður vart falið öðrum með lögum en manni, sem situr í kjörstjórn við framkvæmd kosninga, eða manni, sem kjósandi velur sjálfur og fylgir honum á kjörstað. Í þessu sambandi verður að gæta að því að reglan um leynilegar kosningar þjónar meðal annars þeim tilgangi að vernda kjósanda fyrir áhrifum, sem aðrir kunna að vilja hafa á það hvernig hann ver atkvæði sínu, þar á meðal frá þeim, sem þekkja kjósandann og eru í áhrifastöðu gagnvart honum, svo sem vegna fjölskyldutengsla, búsetu, atvinnu eða fjármála. Ef kjósandi þarf aðstoð við atkvæðagreiðslu skiptir því máli að svo sé búið um hnúta að hann sé varinn fyrir slíkum afskiptum, svo sem áskilið er í reglum Feneyjanefndarinnar um góða starfshætti við kosningar, sem vitnað er til í kæru. Með því að fela manni úr kjörstjórn það verk að veita kjósanda aðstoð er tryggt svo vel, sem kostur er, að gengið sé ótvírætt eftir vilja hans á kjörstað og sá vilji ráði því einn hvernig atkvæði fellur. Fyrir þessu getur ekki fengist hliðstæð vissa ef kjósandi nýtur aðstoðar frá manni, sem hefur fylgt honum á kjörstað. Ráði kjósandinn því hver veiti honum aðstoð er á hinn bóginn tryggt að hann þurfi ekki að trúa öðrum en þeim, sem hann velur í því skyni, fyrir svo mikilvægu persónulegu málefni, en að öðrum kosti yrði hann að greina ókunnugum manni frá því. Í 86. gr. laga nr. 24/2000 er mælt svo fyrir að skýri kjósandi kjörstjórn svo frá að hann sé ekki fær um að kjósa á fyrirskipaðan hátt sakir sjónleysis eða þess að honum sé hönd ónothæf skuli sá úr kjörstjórninni, sem kjósandi nefnir til, veita honum aðstoð til þess í kjörklefa, enda er sá, sem aðstoðina veitir, bundinn þagnarheiti um að segja ekki frá því, sem þeim fer þar á milli. Um aðstoðina skal bóka í kjörbókina og tilgreina ástæðuna fyrir því að hún sé veitt. Aðstoð skal því aðeins veita að kjósandi geti sjálfur skýrt kjörstjórnarmanninum ótvírætt frá því hvernig hann vill greiða atkvæði sitt. Óheimilt er að bjóða þeim aðstoð, sem þannig þarfnast hennar. Samkvæmt b. lið 126. gr. laga nr. 24/2000 varðar það kjörstjórnarmann sektum ef hann segir frá því hvernig kjósandi, sem hann hefur aðstoðað, hefur greitt atkvæði, en slíkt brot, sem framið yrði af ásetningi, gæti varðað þyngri refsingu eftir 136. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með setningu þessara reglna hefur löggjafinn valið að fara þá fyrrnefndu af þeim tveimur leiðum, sem áður var getið. Að virtum þeim kostum og ókostum, sem fylgja hvorri þessara leiða, verður ekki fallist á með kærendum að ákvæði stjórnarskrárinnar, sem þau vísa til, knýi á um það að löggjafanum hefði borið að fara aðra leiðina hinni fremur, enda er málum þannig skipað samkvæmt lögum á mörgum öðrum sviðum að menn, sem fá vegna starfa síns vitneskju um einkamálefni annarra, séu bundnir þagnarskyldu um þau. Samkvæmt því verður sú skipan, sem mælt er fyrir um í 86. gr. laga nr. 24/2000, ekki talin andstæð stjórnarskránni. Aðrar heimildir, sem kærendur hafa vísað til, geta heldur ekki staðið til þess að krafa þeirra um ógildingu forsetakjörs verði tekin til greina. Að lögum stendur engin heimild til þess að annar en kjörstjórnarmaður veiti kjósanda aðstoð við atkvæðagreiðslu á kjörstað. Kjörstjórnarmanni er ekki heimilt að færast undan þessari skyldu eða leyfa öðrum að veita kjósanda aðstoð í sinn stað, enda hvílir engin lögmælt skylda á þeim, sem ekki á sæti í kjörstjórn, að halda því leyndu hvernig kjósandi hefur greitt atkvæði við þessar aðstæður. Ákvæði a. liðar 29. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem hvorki hefur verið fullgiltur af Íslandi né lögtekinn hér á landi, haggar ekki við skýrum ákvæðum laga um þetta efni. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, var brotið gegn ákvæðum 86. gr. laga nr. 24/2000 þegar kærandinn Ásdís greiddi atkvæði á kjörfundi á þann hátt, sem áður var lýst. Jafnframt liggur fyrir að í einu öðru tilviki fékk kjósandi, sem ekki var einfær um að greiða atkvæði, aðstoð frá manni, sem fylgdi kjósandanum á kjörstað en átti ekki sæti í kjörstjórn. https://www.haestirettur.is/akvardanir/2012/ 4/5