ԱՄ­ՓՈ­ՓԱ­ԳԻՐ ­Նե­րա­ծու­թյուն ­ նտ­րու­թյուն­նե­րը, որ­պես կա­նոն, նե­րա­ռում են մեծ, հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան կու­տա­կում Ը ­ն եր ոչ մի­այն դրանց ան­ցկաց­ման օ­րը, այլև, օ­րի­նակ, քա­րո­զար­շավ ­ն ե­րի և ը­նտ­րար­շավ­նե­րի ժա­մա­նակ: Այդ գոր­ծըն­թաց­նե­րը մե­ծաց­նում են մարդ­կային շփում ­ն ե­րը և, հետ­ևա­բար, հի­վան­դու­թյան ո­ւ ղ­ղա­կի ու ա­նուղ­ղա­կի փո­խանց­ման ռիս­կե­րը: Սահ­մա­նա­փակ թվով Ը­նտ­րու­թյուն­նե­րի վար­չա­րա­րու­թյան մար­մին­ներ (Ը­ՎՄ) են մշա­կել հա­ մա­պար­փակ ծրագ­րեր՝ հի­վան­դու­թյան լայ­նա­մասշ­տաբ տա­րած­ման պայ­ման­նե­րում ը­նտ­րա­կան գոր­ծըն­ թաց­նե­րի կա­ռա­վար­ման վե­րա­բե­րյալ: Ար­դյուն­քում, հան­րային ա­ռղ­ջա­պա­հու­թյան ո­լոր­տում ճգ­նա­ժա­մե­րի հան­կար­ծա­կի բռնկ­ման ժա­մա­նակ ա­ռա­ջա­նում է ժա­մա­նա­կի, ռե­սուրս­նե­րի և տե­ղե­կատ­վու­թյան պա­կաս՝ ան­հրա­ժեշտ փո­փո­խու­թյուն­ներ կա­տա­րե­լու և ը­նտ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­ներն ան­վտանգ ան­ցկաց­նե­լու հա­ մար: Դա հաս­տատ­վեց նաև COVID-19 հա­մա­վա­րա­կի օ­րի­նա­կով: Դրա ար­դյուն­քում աշ­խար­հի գրե­թե 60 ե­րկր­նե­րում և տա­րածք­նե­րում հե­տաձգ­վել են հա­մա­պե­տա­կան կամ տա­րած­քային ը­նտ­րու­թյուն­նե­րը1: Ո­րոշ Ը­ՎՄ-ներ, ո­րոնք, այ­դու­հան­դերձ, ո­րո­շում են կա­յաց­րել ան­ցկաց­նել ը­նտ­րու­թյուն­նե­րը ճգ­նա­ժա­մի պայ­ման­ նե­րում, մե­ծա­մա­սամբ չեն կա­րո­ղա­ցել լու­ծել հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան խն­դիր­նե­րը2, ին­չը հան­գեց­րել է մաս­նակ­ցու­թյան ցածր ցու­ցա­նի­շի, ար­դյունք­նե­րի ար­ժա­նա­հա­վա­տու­թյան հետ կապ­ված խն­դիր­նե­րի, ը­նտ­րա­տե­ղա­մա­սե­րի ո­րոշ աշ­խա­տա­կից­նե­րի ա­զատ­մա­նը և նույ­նիսկ ը­նտ­րու­թյուն­նե­րի կազ­մա­կեր­պիչ­ նե­րի վա­րակ­ման դեպ­քե­րի3: Ընտ­րա­կան հա­մա­կար­գե­րի մի­ջազ­գային հաս­տա­տու­թյու­նը (IFES)՝ ‹‹Ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հար­ցե­րի կա­ռա­ վար­ման գի­տու­թյուն­ներ›› խորհր­դատ­վա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյան հետ հա­մա­տեղ, մշա­կել է սույն փաս­տա­ թուղ­թը՝ Ը­ՎՄ-նե­րին ա­ջակ­ցե­լու նպա­տա­կով ամ­բողջ աշ­խար­հով մեկ, որ­պես­զի վեր­ջին­ներս կա­րո­ղա­նան կողմ ­ն ո­րոշ­վել ստեղծ­ված բարդ ի­րա­վի­ճա­կում: Փաս­տա­թուղ­թը կենտ­րո­նա­ցած է հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­ կան խն­դիր­նե­րի վե­րա­բե­րյալ ը­նդ­հա­նուր դի­տար­կում ­ն ե­րի վրա, ո­րոնք վե­րա­բե­րում են բո­լոր ա­ռանց­քային ը­նտ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րին: Ներ­կա­յաց­ված են ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ, ո­րոնք ո­ւ ղղ­ված են նվա­զեց­նե­լու COVID-19 հա­մա­վա­րա­կի փո­խանց­ման ռիս­կե­րը: Դրանք հիմն­ված են այն­պի­սի ա­ռող­ջա­պա­հա­կան մար­ մին­նե­րի ը­նդ­հա­նուր ցու­ցում ­ն ե­րի վրա, ի­նչ­պի­սիք են Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­ պու­թյու­նը (Ա­ՀԿ) և Ա­ՄՆ Հի­վան­դու­թյուն­նե­րի վե­րահսկ­ման և կան­խար­գել­ման կենտ­րո­նը (ՀՎԿԿ), ի­նչ­պես նաև հրա­պա­րակ­ման պա­հի դրու­թյամբ վեր­ջին փաս­տե­րի և գի­տա­կան ու­սում ­ն ա­սի­րու­թյուն­նե­րի, և նման հա­մա­տեքս­տե­րում Ը­ՎՄ-նե­րի կող­մից ի­րա­կա­նաց­ված լա­վա­գույն փոր­ձի ու հա­ջող­ված մե­խա­նիզմ ­ն ե­րի վրա: Խնդ­րի սահ­մա­նում ­Քա­նի որ Ը­ՎՄ-ներն ու­նեն սահ­մա­նա­փակ ժա­մա­նակ և ռե­սուրս­ներ՝ ի­րենց գոր­ծըն­թաց­նե­րում նոր ըն­թա­ ցա­կար­գեր ներդ­նե­լու և հա­մա­պա­տաս­խան մի­ջոց­նե­րի առ­կա­յու­թյունն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար, ան­հրա­ժեշտ է, որ ռիս­կե­րի նվա­զեց­մանն ո­ւ ղղ­ված ջան­քե­րը կազ­մեն ռե­սուրս­ներն օպ­տի­մա­լաց­նե­լու հա­մընդգր­կուն ռազ­մա­վա­րու­թյան մաս, ո­րը հիմն­ված կլի­նի կոնկ­րետ մի­ջա­վայ­րում COVID-19-ի ռիս­կե­րի գնա­հատ­ման վրա: Ար­դյու­նա­վետ կի­րառ­ման դեպ­քում այդ մի­ջոց­նե­րը կա­րող են զգա­լի­ո­րեն նվա­զեց­նել հի­վան­դու­թյան փո­խանց­ման ռիս­կե­րը և ող ­ջա­միտ կեր­պով մեղ­մել ը­նտ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի ժա­մա­նակ մարդ­կանց շր­ջա­նում առ­կա վա­րակ­վե­լու վա­խը: Հա­կա­ռակ դեպ­քում, կա­րող է ար­ձա­նագր­վել մաս­նակ­ցու­թյան ցու­ ցա­նի­շի կտ­րուկ նվա­զում և ը­նտ­րա­կան ար­դյունք­նե­րի լե­գի­տի­մու­թյան խն­դիր: -3-