ո­ւ ղղ­ված հա­մա­պա­տաս­խան ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րի՝ ը­նտ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը կա­րող են հան­գեց­նել դեպ­քե­րի թվի կտ­րուկ ա­ճի, և գեր­ծան­րա­բեռն­ված ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գը մո­տեց­նել քայ­քայ­ման: Չնա­յած մի շարք մար­տահ­րա­վեր­նե­րին՝ ո­րոշ ե­րկր­ներ կա­րո­ղա­ցել են հան­րային ա­ռող ­ջա­պա­հու­թյան ո­լոր­տի ճգ­նա­ժա­մի պայ­ման­նե­րում ան­ցկաց­նել հա­րա­բե­րա­կա­նո­րեն հա­ջող ը­նտ­րու­թյուն­ներ, ի­նչ­պես, օ­րի­նակ, Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րը 1918թ. իս­պա­նա­կան հար­բու­խի հա­մա­վա­րա­կի ժա­մա­նակ8, Լի­բե­րի­ան 2014թ. Է­բո­լայի բռնկ­ման շր­ջա­նում9 և վեր­ջերս Հա­րա­վային Կո­րե­ան՝ ներ­կայիս COVID-19 հա­մա­պա­րա­կի պայ­ման­նե­րում10: Այդ ե­րկր­նե­րը ցույց տվե­ցին, որ հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան ճգ­նա­ժա­մի պայ­ման­նե­ րում ը­նտ­րու­թյուն­նե­րի ան­ցկա­ցու­մը հնա­րա­վոր է, սա­կայն ան­հրա­ժեշտ է ման­րակր­կիտ պլա­նա­վո­րում՝ ստեղծ­ված ծանր ի­րա­վի­ճակն ա­վե­լի չս­րե­լու հա­մար: Ի՞նչ է COVID-19-ը COVID-19-ը 2019թ. բռնկ­ված կո­րո­նա­վի­րու­սային վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն է, ո­րն ա­ռա­ջա­ցել է SARSCoV-2 կո­րո­նա­վի­րու­սի ար­դյուն­քում՝ նոր շտամ, ո­րն ա­ռա­ջին ան­գամ հայտ­նա­բեր­վել է մարդ­կանց մոտ 2019թ. վեր­ջին: Են­թադր­վում է, որ վի­րուսն ա­ռա­ջին ան­գամ մարդ­կանց փո­խանց­վել է Չի­նաս­տա­նի Հու­բեյ նա­հան­գի մայ­րա­քա­ղաք Ու­հան քա­ղա­քում ծո­վամ­թեր­քի և թռչ­նամ­սի շու­կա­յում վա­ճառ­ված չղ­ջիկ­նե­րի կամ պան­գո­լին­նե­րի (թե­փա­մորթ­ներ) մի­ջո­ցով11: Հի­վան­դու­թյունն ա­րագ տա­րած­վեց ամ­ բողջ աշ­խար­հում, և 2020թ. մար­տի 11-ին Ա­ՀԿ-ի կող­մից ո­րակ­վեց որ­պես հա­մա­վա­րակ12: Սույն փաս­տաթղ­թի մշակ­ման պա­հի դրու­թյամբ, հաս­տատ­վել է COVID-19-ի գրե­թե 4 մի­լի­ոն դեպք 212 ե­րկր­նե­րում և տա­րածք­նե­րում՝ հան­գեց­նե­լով ա­վե­լի քան 270,000 մահ­վան դեպ­քե­րի: Ախ­տան­շան­նե­րը­ ԱՀԿ-ի հա­մա­ձայն13, COVID-19-ի հիմ ­ն ա­կան ախ­տան­շան­ներն են ջեր­մու­թյու­նը, հա­զը, հևո­ցը կամ դժ­վա­րա­ցած շն­չա­ռու­թյու­նը: Ա­ՄՆ ՀՎԿԿ-ն14 նշում է նաև մկա­նային ցա­վը, գլ­խա­ցա­վը, դո­ղը և հա­մի ու հո­տի կո­րուս­տը՝ որ­պես COVID-19-ի պո­տեն­ցի­ալ ախ­տան­շան­ներ: Թեև տար­բեր ու­սում ­ն ա­սի­րու­թյուն­նե­րում նշ­վում են տար­բեր տվյալ­ներ, են­թադր­վում է, որ նոր կո­ րո­նա­վի­րու­սով վա­րակ­ված­նե­րի զգա­լի տո­կո­սը չի ու­նե­նում որ­ևէ ախ­տան­շան կամ ու­նե­նում է մի­այն թույլ ար­տա­հայտ­ված ախ­տան­շան­ներ: Տվյալ­նե­րը ցույց են տա­լիս, որ նույ­նիսկ նա­խաախ­տան­շան­ ներ (ա­ռա­ջին ախ­տան­շան­նե­րին նա­խոր­դած մի քա­նի օ­րը) և թույլ ար­տա­հայտ­ված ախ­տան­շան­ներ ու­նե­ցող ան­ձինք կա­րող են դառ­նալ հի­վան­դու­թյան տա­րա­ծող­ներ15: Հնա­րա­վոր է նաև, որ որ­ևէ ախ­տան­շան չու­նե­ցող ան­ձինք՝ COVID-19-ի թես­տի դրա­կան ար­դյուն­քով, լի­նեն վա­րա­կի «­լուռ տա­ րա­ծող­ներ»16, ի­նչն էլ ա­վե­լի է բար­դաց­նում վա­րա­կի տա­րած­ման նվա­զեց­մանն ո­ւ ղղ­ված մի­ջո­ցա­ռում­ նե­րը: Տվյալ­նե­րը փաս­տում են, որ ին­կու­բա­ցի­ոն շր­ջա­նը՝ վա­րա­կի հայտն­վե­լուց մինչև SARS-CoV-2-ի ախ­տան­շան­նե­րի զար­գա­ցու­մը, տևում է 2-14 օ­ր17: Ա­ռա­վել ծանր դեպ­քե­րում վա­րա­կը կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել թո­քա­բորբ, սուր շն­չա­ռա­կան հա­մախ­տա­ նիշ և մա­հա­ցու­թյուն: Տա­րեց­նե­րը և խրո­նիկ հի­վան­դու­թյուն ու­նե­ցող­նե­րը գտն­վում են ա­վե­լի բարձր ռիս­կային խմ­բում18: Սույն փաս­տաթղթ­ղի հրա­պա­րակ­ման պա­հին COVID-19-ի դեմ հաս­տատ­ված պատ­վաս­տա­նյութ կամ բու­ժում չկա, թեև բժշ­կա­կան փոր­ձար­կում ­ն ե­րը շա­րու­նակ­վում են: -9-